برچسب: #مجله_بارو

(منتشر شده در مجله بارو – شماره‌ی دوازدهم)

مهم‌ترین درسی که می‌توان از تاریخ گرفت به یادداشتنِ این واقعیت است که درس‌های تاریخی بیشتری وجود دارند و ما از آن‌ها بی‌خبریم. در نخستین سال‌های دهه‌ی ۱۸۳۰ در برخی مناطقِ ایالات متحده عده‌ای آدمِِ پیش‌رو حولِ ایده‌ای عمیقا انسانی اما در همان‌حال به‌شدت مجادله‌برانگیز گردِ هم‌ آمده بودند. تلاش برای برچیدنِ بساطِ برده‌داری. در میانِ آن گروه کسانی هم بودند که افقِ نگاه‌شان فراتر می‌رفت و اعتقاد داشتند برای موفق‌شدن در چنین حرکتِ دشواری به تمامیِ نیروهای اجتماعیِ ممکن نیاز است؛ از جمله زنان. ویلیام گَریسِن جزوِ همین دسته بود. با شناختی که از تاثیر مطبوعات داشت هفته‌نامه‌ی لیبرِیتور را پایه گذاشت و سرسختانه وارد مبارزاتِ اجتماعی شد. در اقدامی جسورانه در زمانه‌ی خویش، زنان را ترغیب کرد یکپارچه در حمایت از جنبشِ آنان وارد عمل شوند. در آن سال‌ها، زنان کوچک‌ترین حق و امکانی برای مشارکتِ سیاسی و اجتماعی نداشتند و به‌رغمِ حمایت فکری و عملی از ایده‌ی لغوِ برده‌داری، کار چندانی از آن‌ها ساخته نبود. گریسن در نشریه‌ی خود آشکارا از حقوقِ اجتماعیِ زنان دفاع و برای نخستین بار تعدادی از آنان را به عنوان نماینده‌ و مامور انتخاب کرد. وقتی تنش‌ها شدت گرفت در میانِ همان مردانِ تحول‌خواه کسانی اعلام کردند اگر زنان به جریانِ لغو برده‌داری بپیوندند، کنار خواهند کشید. 

 

لغوِ برده‌داری ایده‌ای نو به شمار می‌آمد اما دفاع از حقوقِ زنان چنان رادیکال بود که موجبِ اختلاف و دودستگی میانِ همان کسانی شد که چند گام از جامعه‌ی خویش جلوتر بودند. پس در نمایی تاریخی می‌توان آن رخداد‌ها را چنین تفسیر کرد: اگرچه زمانِ زدودنِ زنجیر از پای بردگان فرارسیده بود اما حق اظهارِ نظر و اظهارِ وجود برای نیمی از افرادِ جامعه هم‌چنان ممنوع است حتی اگر بخواهند از همان ایده‌ی نخست حمایت کنند. به زبانی دیگر: با تشکر از بانوانِ عزیز، مبارزه برای آزادیِ بردگان در انحصار مردان است، لطفا در خانه‌های خود بمانید؛ نیچه هم هنوز متولد نشده بود که فرمان صادر کند "مردان می‌بایست برای جنگیدن آموزش ببینند و زنان برای آرامشِ مردان جنگجو". در هرحال، وضعیتی آشکارا متناقض و طنزآمیز بود که آن‌زمان برای کسانی تحقیرآمیز هم به حساب آمد. پس به این نتیجه رسیدند که باید دست به کار شد. 

 

وقتی سی‌صد زن و مرد در محلِ کلیسایی در سِنِکا فالز در ایالت نیویورک گردِ هم‌ آمدند بنیان‌های جامعه‌ای سنتی تکانی جدی خورد چراکه گفتند: "خواستار داشتنِ همان حد از آزادی هستیم که مردان دارند، خواستارِ داشتنِ صدایی در همان دولتی که به آن مالیات می‌دهیم، نظامی که در قوانینی شرم‌آور به مردان اجازه می‌دهد همسران‌شان را تنبیه و زندانی کنند، درآمدی را که برایش زحمت‌کشیده‌اند از آن‌ها بگیرند، املاکی را که به ارث برده‌اند تصاحب کنند، و در زمانه‌ی طلاق، فرزندانی را که عاشقانه دوست دارند، از آن‌ها جدا کنند". آن جملاتِ ساده درباره‌ی حقوقی ابتدایی که امروز -دست‌کم در اغلبِ نقاطِ جهان- بدیهی به نظر می‌رسند در آن روزِ گرمِ ژوئیه ۱۸۴۸از جمله‌ی رادیکال‌ترین اقداماتی بود که گروهی از زنانِ یک سرزمین در دنیای مدرن به آن دست‌زده بودند. مطبوعاتِ پرمخاطب دست به تمسخر آن گردهمایی زدند و یکی از سناتورها گفت وقتی به خانه می‌رود ترجیح می‌دهد به جای در آغوش‌گرفتنِ یک سیاستمدار، با نگاهی عاشقانه مواجه شود و زنی واقعی را لمس کند. ذهنِ آقای سناتور هنوز نمی‌توانست هر دو را در قالبِ یک نفر تصور کند، و البته بسیاری چیزهای دیگر را. تصویر "زنِ واقعی" در چشمِ مردانی نظیر او ارتباطی با زنان در دنیای واقعی نداشت. در هر حال، گردهماییِ تعدادی زن در یک کلیسا و به همراهی عده‌ای مرد که نخست هم اجازه نیافتند به داخل وارد شوند، به تنهایی کنشی جنجالی بود اما آن‌چه به آن رویداد وجهی رادیکال داد فکری بود که در پسِ آن حرکت و آن عباراتِ ساده اما محکم، نفس می‌کشید و طنینِ صدایش ذره‌ذره قوی‌تر می‌شد.

 

دفاع از حقِ زنان در آن روزِ داغِ تابستان ایده‌ای رادیکال به حساب می‌آمد و تنها به سی‌صد تن پشتگرم بود. وقتی زنانِ ایالات متحده سرآخر حق رای یافتند، نزدیک به هشت میلیون‌نفرشان در نخستین انتخابات شرکت کردند؛ حقوقِ زنان دیگر مسئله‌ای بدیهی بود و مخالفانِ احتمالی بیشتر ممکن بود به عقب‌ماندگی و دُگم‌بودن متهم شوند تا طرفدارانِ آن طرزِ فکر به پیشرو بودن. چرخش اتفاق افتاده بود، اهدافی تازه در افق نقش می‌بست و افکارِ رادیکال مصداق‌های دیگری می‌یافت. از آن گردهمایی سی‌صدنفره تا به دست آوردنِ حق مشارکت در سرنوشتِ فردی و اجتماعی، هفتادسال زمان سپری شد.

 

به روی صحنه آمدنِ دختری با شمایلِ بومیانِ آمریکا و منتسب به قبایل آپاچی در مراسمِ اسکار از دیگر نمونه‌های حرکتی رادیکال بود که از قضا با دوربین‌های متعدد و برای همیشه در تاریخ ثبت شد. ماریا لوییز کروز که بیشتر با نام ساشین مشهور است پیش‌تر کنش‌گرِ حقوقِ اقلیت‌های بومی بود و سخن‌گوی یکی از گروه‌های فعال در آن زمینه. در نتیجه، انتخاب‌اش توسط مارلون براندو را نمی‌توان فقط با چشم و ابرو یا پیشینه‌ و تبارِ ادعایی‌اش مرتبط دانست. تحمل چنان شوکی در دهه‌ی ۱۹۷۰ و برای جامعه‌ی آن زمانِ آمریکا و نیز صنعت سینما که به طور مشخص در تسلط مردانِ سفید به حساب می‌آمد دشوار بود. از کارگردان و مدیر مراسم نقل است که چند نفر جان وِین را نگه داشته بودند تا نگذارند به روی صحنه رفته به دختر ِجوان حمله کند. میانِ همان صحبتِ کوتاه صدای هو کشیدن بلند شد اگرچه کسانی هم تشویق کردند. ساشین بعدها اعتراف کرد برای مدتی اجازه‌ی حضور در هیچ مراسمی نیافت و استودیوهای تلویزیونی تهدید شده بودند اگر با او مصاحبه کنند برنامه‌هایشان برای همیشه تعطیل خواهد شد. واکنش‌ها جدی بود و نه فقط به این دلیل که به قول براندو "دنیای فانتزیِ برخی آدم‌ها با کمی واقعیت تباه شده بود"، مسئله مجددا ایده‌ای بود که پشتِ آن کنشِ بهت‌آور در حالِ خودنمایی بود. آن واقعه را می‌شد از یاد برد اما امواجِ ایده‌ی تغییر سهمگین‌تر از آن بود که عصبانیتِ کابویی-لاتیِ جان وین چاره‌اش باشد. 

 

براندو بعدتر شرح داد که تصویرِ بومیِ آمریکایی برای دهه‌ها در فیلم‌های هالیوودی موجودی بود بدوی و وحشی، و پرسید وقتی بچه‌های این بومیان نسل در نسل تصویر آدم‌هایی شبیه به پدران و مادران خویش را در آن فیلم‌ها فقط و فقط در شمایل موجودی زبان‌نفهم و وحشی و بی‌فرهنگ دیده‌اند، تصورشان از آینده‌ی خویش چگونه شکل خواهد گرفت؟ و گفت از تنها فرصتی که برایش پیش آمد استفاده کرد تا یک زنِ بومی بتواند تصویری واقعی از خودش را در بزرگ‌ترین صحنه‌ی سالانه‌ی صنعت هالیوود نشان دهد. بمانَد برای دخترانِ بومی که شمایلِ بزرگسالیِ خویش را این‌گونه پرقدرت اما آرام ببینند که با متانت از پذیرفتنِ جایزه‌ی معتبرترین مراسم هنری کشور سر باز می‌زند.

 

هویتِ رادیکالِ کنشِ براندو-ساشین در چنین پس‌زمینه‌ای آشکار می‌شود. آن اتفاقات در مارس ۱۹۷۳ افتاد. آکادمی اسکار در نهایت در بیانیه‌ای رسمی از ماریا لوییز کروز عذرخواهی کرد و معترف شد آزاری که در اثر خواندنِ آن بیانیه متحمل شد غیرموجه و ناعادلانه بود و نیز بار عاطفی و هزینه‌ی شغلی که بر او روا داشته شد هم غیرقابلِ جبران است. اورا به خاطر شهامت و صبرش تحسین کردند. میان خواندنِ آن چند جمله بر صحنه‌ی اسکار و انتشار بیانیه‌ی عذرخواهی، چهل و نه سال زمان سپری شد.

 

ساشین بیانیه‌ی اسکار را تحقق رویای خویش دانست و در واکنش نوشت "صبرِ بومیانِ آمریکا فراتر از این حرفهاست ، پنجاه‌سال که چیزی نیست". تنها چهار ماه دیگر زنده ماند و در هفتاد و پنج‌سالگی درگذشت. اگر آن شش بادیگارد جان وین را مهار نکرده بودند تصویری که براندو در ذهن داشت چه‌بسا کامل‌تر می‌شد، زخمِ ساشین شاید عمیق‌تر و لحنِ بیانیه‌ی اسکار به احتمال بسیار شرمنده‌تر. با این‌حال، آن کنش به هدف‌اش رسید و چیزهایی برای همیشه تغییر کرد، نه بلادرنگ اما برگشت‌ناپذیر. این روزها کمتر مراسمی با انبوهی از ابراز هم‌دردی با این گروه و مخالفت با آن سیاست‌مدار و اظهار تاسف از فلان اتفاق به انتها می‌رسد.

 

 

رخداد‌های رادیکال همیشه هم تا این اندازه با ملاطفت همراه نیستند. در دهم مارس ۱۹۱۴ مری ریچاردسِن با کارد آشپزخانه به جانِ تابلوی ونوس در آینه، اثر تحسین‌شده‌ی دیه‌گو وِلاسکِس -نقاش برجسته‌ی قرن هفدهم اسپانیایی- افتاد. تابلویی که به نظر برخی منتقدان زیباترینِ شمایلِ تصویرشده از یک زن است. پیش از آن‌که متوقف‌اش کنند پنج جای تابلو را شکافته بود. اقدام ریچاردسن -به عنوان رفتاری افراطی- از هر نظر تقبیح و محکوم شد و به نظر می‌آمد برای جلبِ توجه به جنبشِ حقوقِ زنان، روشی نامعقول و بی‌معناست و بیش از آن‌که اسباب هم‌دلی باشد محتمل است به بددلی و تردید در همراهی بیانجامد. نگاهی به برخی جزئیات نشان می‌داد قضایا آن‌قدرها هم تک‌لایه و بدیهی نبود. 

 

ریچاردسِن در بیانیه‌ای کوتاه نوشت که قصدش از نابودیِ زیباترین تصویرِ زنِ اساطیری، اعتراض به دولت است که درحالِ نابودیِ زیباترین شخصیتِ زنِ دنیای مدرن است. منظورش اِمِلین پَنکهِرست از مهم‌ترین چهره‌های جنبش حقوق زنان بود که به خاطر اقدامات‌ و مبارزات‌اش به زندان افتاده و داستانِ بدرفتاری با او بر سر زبان‌ها بود. و بعد در جمله‌ای قابل تامل گفت "عدالت هم یکی از عناصرِ زیبایی‌ست، همچون رنگ و خطوط بر بومِ نقاشی". مکاتباتِ به جامانده میانِ برخی مدیرانِ موزه‌ی ملی که سال‌ها بعد به دست آمد جنبه‌ای دیگر از حال و هوای آن دوران را تصویر می‌کند، به ویژه وقتی می‌خوانیم یکی از مسئولین نوشته بود "فقط در صورتی می‌شود به زنان اجازه‌ی ورود به موزه داد که دستان‌شان را با دست‌بند از پشت بسته و در برابرشان یک طوری فلزی نصب کرده باشند". آن عبارات البته از سرِ کلافگی و به قصدِ تشریحِ غلوآمیزِ وضعیتِ بغرنج در آن روزها نوشته شده بود اما تصویرگرِ گوشه‌ای از وضعِ ذهنیِ مردان در برابر زنانی سرکش است که در جامعه‌ی سنتیِ بریتانیا صدای‌شان روزبه‌روز رساتر می‌شد. 

 

حمله‌ی سمبولیک به تابلوی نقاشی دهه‌ها بعد از آغازِ جنبشِ زنان برای به دست‌آوردنِ حق رای اتفاق افتاد و حتی مدت‌ها بعد از دورانی که حملاتِ خشونت‌آمیز از سوی کنش‌گران و برخوردِ جدی‌ترِ پلیس، خود بخشی از تاریخچه‌ی آن مبارزات شده بود. ماهیتِ رادیکالِ آن اقدام نه به درجه‌ی خشونت -که به غایت کمتر از حملاتی با سلاح و حتی بمب‌گذاری‌های متعدد به حساب می‌آمد- بل به پیامِ نمادین و اهدافِ آن بود. تفکری که اصرار داشت نگاهِ اجتماعی و تاریخی به زنان را تغییر دهد. حملاتی از آن دست بعدتر بارها تکرار و این روزها دیگر به کلیشه‌ای تکراری و عموما بی‌اثر مبدل شده که حتی به زحمت از میانِ تیتر‌های دیگر حوادثِ روز فراتر می‌روند. وقتی مصاحبه‌گر از برتراندراسل پرسید به عنوان آدمی مخالفِ تعصب‌گرایی چرا گاهی از اقداماتِ متعصبانه‌ی حامیانِ صلح حمایت می‌کنید صادقانه پاسخ داد نه به خاطرِ ماهیتِ متعصبانه‌ی آن، مسئله این است "وقتی تمام اقداماتِ آرام و منطقیِ ما به طور کامل توسط نشریات نادیده گرفته می‌شوند، گاهی برای ورود به صفحاتِ مطبوعات ناچارید دست به کارهای افراطی بزنید". در روزگاری که به گلوله‌بستن عده‌ای گردشگر در فلان جزیره‌ی تفریحی، دانشجو و محصل در مدرسه‌شان یا منفجرکردنِ سالن نمایش و حمله‌ی کور با اتوبوس به پیاده‌روهای خیابان بعد از چند ساعت فراموش می‌شود، پاشیدنِ رنگ به تابلوی ونگوگ یا پیکاسو چه اندازه توجه جلب خواهد کرد؟ و مهم‌تر از آن، جماعتی که توجه‌شان جلب می‌شود و از چنان تعرضی به اثری تاریخی و فرهنگی دلخور می‌شوند چه سهمی در وضع موجود و چه اندازه نیروی اجتماعی برای تغییرات بنیادین دارند؟ آدمِ عصبانی شاید به این پرسش‌ها فکر نکند اما مشاهده‌گرِ خونسرد ناچار است.

 

برای شفاف‌تر دیدنِ آن تک رویدادِ حمله به ونوس، باید به تصویری جامع‌تر نگریست. نخستین درخواستِ قانونی برای حقِ رای زنان به سال ۱۸۳۲ برمی‌گشت اما تنها برای دیدنِ نخستین دادخواستی که توسط یک مقامِ رسمی تحویل مجلس عوام شود زنانِ بریتانیا باید ۳۴ سال دیگر منتظر می‌ماندند. آن مقامِ رسمی کسی نبود جز جان استوارت میل که هم در موقعیت متفکر و هم به عنوان الگویی از منشِ فردی و اجتماعی چندین گام از جهانِ فکریِ جامعه‌ی خویش فراتر بود. با این‌حال اقدام‌اش به جایی نرسید، تلاشِ دوباره‌اش در سال بعد هم همین‌طور. وقتی املین پنکهرست اتحادیه‌ی اجتماعی و سیاسیِ زنان را در خانه‌اش پایه گذاشت تا اهدافِ خویش را به هر قیمتی شده پی بگیرند، نزدیک به چهل سال دیگر هم از اقدامِ نمادینِ میل گذشته بود. تاریخِ وقایعِ بزرگ این‌گونه‌اند. پنکهرست هم پیش از آنکه به زنی جسور، قانون‌شکن و در نهایت مجرم  مبدل شود و به زندان بیافتد در دفتر حقوقیِ شوهر وکیل‌اش مشغول به کار و از نزدیک نظاره‌گرِ رنج و گرفتاری زنانِ طبقه‌ی کارگر بود. تاریخِ زندگیِ فردی هم این‌گونه است و هیچ‌کس با نقشه‌های رادیکال از گهواره به دنیای بیرون پا نمی‌گذارد. اقداماتِ افراطیِ او و بسیاری چهر‌ه‌های دیگر به نظر از سر ناچاری بود و تا آغاز جنگِ جهانیِ اول جز با تغییراتِ اندک قانونی، نتیجه‌ی قابلِ توجهی نگرفت. انتظار برای به نتیجه‌رسیدنِ تمام آن تلاش‌ها در نهایت در ژوئیه‌ی سال ۱۹۲۸ به پایان رسید، یک ماه بعد از مرگِ پنکهرست و ۹۶ سال بعد از اولین جمع‌آوریِ امضا برای به دست‌آوردنِ آن حقِ ساده و بدیهی.

 

فراز و فرود آن تاریخِ ۹۶ ساله برای ناظرِ کنجکاو درس‌های بسیاری دارد. چه بسیار آدم‌های مترقی که تلاش‌های فکری و عملی‌شان به ظاهر و در کوتاه‌مدت کم‌اثر بود اما در شکل‌گرفتنِ پیروزی نقشی عمده داشتند. استوارت میل یک نمونه بود و آن‌گونه که راسل می‌نویسد پدرش هم در دفاع از همان آرمان‌ها کرسی نمایندگی‌اش را از دست داد. خود او هم در سال‌های ابتدایی قرن بیستم برای تقویت کمپین حقوق زنان وارد رقابت‌های انتخاباتی شد و با اختلاف شکست خورد اگرچه بعدتر گفت اگر ذره‌ای به انتخاب‌شدن امید داشت پا پیش نمی‌گذاشت؛ هدفش کمک به تغییر بود نه پیروزی در انتخابات. 

 

مسئله‌ی کلیدی اینجاست: افکار مترقی در زمانِ پیدایش نامحبوب‌اند، مخالفانی متعدد دارند با دلایلی گوناگون. آن افکار اگر ریشه‌ها را هدف بگیرند ماهیتی رادیکال می‌یابند و بلادرنگ با مخالفت جمعی روبه خواهند شد؛ و غم‌انگیز این‌که، حتی با مخالفت همان‌ها که از آن تغییر سود خواهند برد. وقتی سال‌ها بعد عمومیت یافته و به طرز فکرِ اکثریت تبدیل شدند، نامشان دیگر افکار مترقی نیست، نُرم‌های جامعه‌اند و دفاع از آنان بدیهی‌ست نه اسبابِ افتخار و مبالات. به کنش‌های تکراریِ افراطی تحت نام "رادیکال" هم نیازی ندارند مگر آن‌که خواسته باشند به آن نُرم‌ها معنای دیگری دهند. 

 

لغتِ رادیکال همانندِ بسیاری مفاهیم دیگر که کاربرد اجتماعی و سیاسیِ وسیعی یافتند دچار دگرگونی‌های معناییِ متعدد شد. اصلِ آن لاتین است و به کلمه‌ی رادیکالیس بازمی‌گردد و هم در لغت اصلی و هم در برداشت‌های بعدی روی‌همرفته به معنای ریشه یا مربوط و منشعب از ریشه است. در نتیجه وقتی بعدتر در مفهومی سیاسی-اجتماعی به کار رفت، به تغییر، اصلاح یا کنشی خطاب می‌شد که در صددِ تغییرِ بنیادین و ریشه‌ایِ امور بود. رفته‌رفته هر نوع جریانِ فکری یا کنشِ اجتماعی که از موضعِ معتدل یا رویه‌ی مرسوم به سمت تندروی گرایش یافت به رادیکالیسم متهم شد، چه چپ و چه راست. و بدین‌ترتیب، صفتی که زمانی به تغییرات بنیادین و ریشه‌ای امور تعلق می‌گرفت مترادف با تندروی، شدتِ عمل و افراط در ظاهر شد؛ فارغ از وجودِ ایده یا طرزفکری متفاوت یا حتی تمایلی برای تغییرِ وضعِ موجود و روابط اجتماعی. 

 

کنشِ رادیکال که زمانی موضعی ضدِ وضع موجود و ساختارِ سنت و قدرت تلقی می‌شد و بر همین سیاق و به صورتِ پیش‌فرض، در نظر روشنفکران و منتقدان و جوانان مطلوب و ستایش‌برانگیز بود، وقتی از هر سو به کار رفت وجاهت‌اش را از دست داد. حمله‌ی آدم‌هایی مسلح و نیمه‌مسلح به کنگره‌ی آمریکا در ژانویه‌ی ۲۰۲۱ در مخالفت با نتیاج انتخابات، هم در عمل و هم در تفکرِ پشتِ آن، اقدامی رادیکال به حساب می‌آمد. از سنت‌های بنیادینِ نظام سیاسیِ ایالات متحده یکی هم انتقالِ آرامِ قدرت است. بازنده به آرامی دفترِ کار را ترک می‌کند و برنده هم می‌داند روزی باید همان مناسک را موبه‌مو تکرار کند. در نتیجه، ایستان در برابر آن رویه به هر دلیل و با هر استدلال، ماهیتا رادیکال بود. کسانی به ناچار و برای هزارمین بار در تاریخ پذیرفتند کنشِ رادیکال هم خوب و بد دارد و هیچ‌چیز مقدس نیست.

 

از خصوصیاتِ ایده‌ی رادیکال، نه در لحظه و بلادرنگ، اما رفته‌رفته و به آرامی، این است که زمینه‌سازِ گفتگوهایی تازه می‌شود. کمابیش هر ایده‌ی رادیکالی در تاریخِ اندیشه‌ی بشر به باز شدنِ افق‌هایی تازه انجامیده، افرادی را دلخور کرده و آدم‌هایی دیگر را به وجد آورده اما با آرام‌شدنِ موج‌های سهمگینِ برخوردها، جامعه در تمامیتِ آن یک‌قدم به پیش رفته است. کنشِ افراطی و اسماً رادیکال که به ایده‌ای پشتگرم نیست و هویت خود را از شباهت به چیزهای دیگر می‌سازد غالبا از گفتگو استقبال نمی‌کند و هم‌چنان‌که راسل گفت، رفتار افراطی را به صرف افراطی بودن‌اش انتخاب می‌کند. میانِ این دو، جهانی تفاوت وجود دارد. نه هر فکرِ رادیکالی شیک است و نه هر آشوب و سر و صدایی، کنش و ایده‌ای رادیکال به حساب می‌آید.

 

در پسِ آرامشِ ایده‌ای ناب و مترقی، توفانی عظیم نهفته است که قدرت‌اش را از ضرورت و قطعیتِ تحقق‌اش می‌گیرد نه سر و صدا و هیاهوی ظاهری. وقتی سوزان آنتونی -کنش‌گرِ برجسته‌ی حقوقِ زنان در قرن نوزدهم- نوشت: "مرد، حقوق‌اش و نه چیزی بیشتر، زن، حقوق‌اش و نه چیزی کمتر" با مختصرترین اما نیرومندترین کلمات مشغولِ تصویرکردنِ دنیای آینده بود؛ حتی اگر اکثریت جامعه آن را نمی‌فهمیدند و با توهین‌آمیزترین کاریکاتورها مضحکه‌اش می‌کردند و حتی اگر برای تحقق‌اش باید قرنی را به بردباری می‌گذراندند. ایده‌های رادیکال این‌گونه‌اند.

 

 

علی صدر       

دی‌ماه ۱۴۰۲    

منتشرشده در اقتراحیه‌های بارو – شماره‌ی یازدهم

نویسنده-منتقدی^[۱] که نوشت "با انحطاط جامعه، زبان نیز به انحطاط کشیده می‌شود"، طبیعتاً معنایی مشخص از «زبان»، «انحطاط» و دینامسیم میانِ این دو در ذهن داشت. و شاعری^[۲] که می‌گوید "آرزومندم لغات گم‌شده زمانی بتوانند آن‌چه را امروز از گفتن‌شان عاجزیم بازگویند" می‌پندارد کلمات، "چیز"هایی‌اند مدفون در جایی در این جهان و حقایق ناگفته‌ای در اذهانِ ما چشم انتظار بازگشت‌شان. عباراتی از این دست، روی‌هم‌رفته و بدون نیاز به توضیح و تشریح مفاهیمِ مدِ نظرِ گوینده‌اش، طرفداران بی‌شماری می‌یابد؛ هم در میانِ نویسندگان ومتفکران و هم جامعه‌ی مخاطبان‌شان. "زبان" در افکار ایشان، چیز مشخص و سفت‌وصلبی تصور می‌شود که می‌توان مختصات و حدودش را معین و از آن محافظت کرد یا در جهت مطلوبِ خویش تغییرش داد. و البته پنداشت دشمنانی قسم‌خورده دارد که روز و شب در حال دسیسه‌چینی برای نابودیِ آن‌ موجودیتِ آرمانی‌اند. فُرمی از زبان، به یکی از عاطفی‌ترین جنبه‌های هویت جمعیِ گروهی از آدم‌ها بدل می‌شود و کسانی آن فرمِ به خصوص در آن دوره‌ی تاریخی را با صورت غاییِ زبان یکی گرفته و اعلام می‌کنند پاسبانی از آن به هر قیمتی مجاز است. این خلاصه‌ی هیجانات حول مفاهیمی نظیر انحطاط، پسرفت یا نابودیِ زبان در معنایی اجتماعی/سیاسی است. کمتر قوم و قبیله و جامعه‌ای در سراسر عالم نمونه‌های تاریخی متعدد از چنان جنگ و جدال‌هایی نداشته است. فارسی هم یکی همانند دیگر زبان‌ها.

عواطف پرشورِ بالا البته یکسره بی‌اساس نیست و دلسوزانِ زبان ــ‌یعنی اهل فرهنگ در گسترده‌ترین معنای‌اش‌ــ توجه می‌دهند که بدون این ابزارِ یگانه و آبیاری و نگاهداشتِ آن، نمی‌توان به رشد و شکوفاییِ فرهنگِ یک جامعه یا پایداریِ آن تمدن امید داشت. قرن از پس قرن و نسل از پس نسل، آدمیانی افکار و احساسات خویش را به امید ماندگارشدن و رسیدن به چشم و گوش مردمانِ آینده در قالبی ریختند که هر اندازه ناهمگون و کژسان و هر اندازه تنگ یا نارس، یگانه ظرفی بود که در اختیار داشتند و اکنون یگانه ظرفی‌ست که آن گنجینه را در خود دارد. اهل فرهنگ معتقد است درهم‌شکستن آن پیمانه آسان است، در چنگ‌ نگه‌داشتنِ محتوایش ناممکن.

با وجود این، آه و افسوس و دریغ‌هایی که صحبتش رفت، در بررسیِ تخصصی زبان و در نگرش و زمینه‌ای علمی، وزن و اعتباری ندارد. دکارت در بخش پنجم کتاب گفتار در روش^[۳]، زبان را یکی از دو تمایز کلیدی میانِ انسان و دیگر مخلوقات (ماشین یا حیوان) دانست و همانطور که چامسکی چند قرن بعد به تفصیل شرح داد وجهِ آفرینش و خلاقیت زبان بود که دکارت را به انگشت‌گذاشتن بر چنان تمایزی واداشت. چامسکی^[۴] ــ‌با تکیه بر نگاه دکارت‌ــ توضیح داد که "جنبه‌ی خلاقانه‌ی به‌کارگیریِ زبان^[۵]" مهم‌ترین خصوصیت زبان است که تنها در انسان مشاهده شده و نتیجه گرفت هرچیزی که این خلاقیت را متوقف کند آشکارا در تضاد با طبیعت این پدیده است. 

هنوز نمی‌دانیم اوهام و خیالات چگونه به کلام در می‌آیند و آن کلمات مبهم چگونه در ذهن مخاطب به همان اوهام و خیالاتی بدل می‌شوند که گوینده در نظر داشت. شکسپیر وقتی به زیبایی نوشت " قلم شاعر است که صُور ناشناخته‌ای را که از کالبد تخیلات بیرون می‌زند، به شکل مبدل می‌کند"(اَشکالی که کلمه می‌نامیم و همان مصالحِ زبان‌اند) نیم‌نگاهی هم به ستایش هم‌سلکان خویش داشت و قلم کیمیاگری را تلویحاً تنها در دستان شاعر گذاشت، اما بر این واقعیت چشم پوشید که آن اعجاز در ذهن و بیان هر آدمی رخ می‌دهد؛ هر آن‌کس که برای بیان آنچه در ذهن دارد دست‌به‌کار شود. و شکی نیست جادوی تبدیل خیالات به کلمات حتی اگر در ظاهر تابع اوامر و قوانینی باشد در ساختارِ درونی و معناهایش گوش به فرمان هیچ نیروی بیرونی نیست؛ هراندازه سنبه‌اش پرزور، هراندازه دلایل‌اش مقبول.

نتیجتاً، هر بحثی در بابِ انحطاط یا شکوفایی هر زبانی، وارث تناقضی ذاتی خواهد بود: انسان ماهیتاً دست به آفرینش در زبان می‌زند، با هرآنچه در دسترس اوست، بسیار پیش از آن‌که حتی به سن مدرسه و قواعد دستوری‌اش برسد و زان‌پس بسیار فراتر از آن بایدها و نبایدها. ذهنِ کنجکاو می‌جوید و در کوشش برای تجسم و ترسیمِ درونی‌ترین تخیلاتِ خویش به هر دری خواهد زد. بستن دست‌وپای هر ذهنی به هنگام بیانِ خویش، در تضاد با طبیعت زبان است. زبانِ امروز ما هم حاصل کوشش و آفرینش کسانی‌ست که آنچه را در اختیارشان بود کافی ندانستند. از آن‌سو، محفاظت، آراستن و پیراستن، و آموزشِ شکلی معین از این ابزار، تنها راه به‌اشتراک‌گذاشتنِ عواطفِ عمیق و پیچیده‌ی انسانی‌ست؛ زیست و تنفس در جهانی که تنها با زبان مشترک شکل می‌گیرد و پایدار می‌ماند. اگر تداوم و پیوستگی از ملزوماتِ تمدن است و هنر و ادبیات نگین‌های آن، بدون زبانی مشترک چگونه می‌توان از افکارِ انسانی به انسان دیگر راه یافت؟ قدم‌زدن در مسیر باریک میان این تناقض اگرچه دشوار است، ناممکن نیست.

 

 

علی صدر  

مرداد ۱۴۰۱

 

 

_{توضیح عکس: محققی تازه‌کار در بررسی مجدد این غارنگاری‌های بیست‌هزارساله به این نتیجه رسید آن نقطه‌ها بر بدن جانوران شاید علائمی‌ست که اشاره بر گونه‌ی نقاشی‌شده دارد. مقایسات نشان می‌داد برای هر جانور، شکلِ چیدمان و تعداد نقطه‌ها متفاوت است و این شاید نخستین نشانه‌های زبان باشد}

وقتی در پاسخ به نظر، گوینده را هدف می‌گیریم

(منتشر شده در مجله بارو – شماره‌ی یازدهم)

 

" از بزرگ‌ترین فواید کلمات، 
 یکی هم پنهان‌کردنِ افکارِ ماست"
 ولتر

 

حمله به سیاست‌های رئیس‌جمهور با خطاب‌کردنِ او به عنوان "مردک احمق، مست، عنتر، کند و متقلب" بیشتر به عباراتی امروزی می‌ماند از صفحه‌ی اکانتی ناشناس در گوشه‌ی یکی از پلتفرم‌های اینترنتی. واقعیت آن است که عباراتِ فوق زمانی خطاب به آبراهام لینکلن در یکی از نشریاتِ آن زمان در حدود سال‌های دهه‌ی ۱۸۶۰ بر روی کاغذ آمد. چنان رویه‌ای نه مرسوم بود و نه هرگز و تا قرن‌ها بعد محبوبیت و عمومیت یافت. چنددهه پیش‌تر و در میان کمپین‌های انتخاباتی، جان آدامز را "کودن، مُزوِری بزرگ و ظالمی بی‌مسلک" خطاب می‌کردند و تامس جفرسون رقیب او با عباراتی هم‌چون "بی‌تمدن، مشرک، وطن‌فروش و آلت دست فرانسویانِ بی‌خدا" نواخته می‌شد. 

 

این‌طور بی‌رحمانه بر رقیب حمله‌ورشدن منحصر به سیاست‌مدارانِ ایالات متحده هم نبود. مریلین موریس در کتابِ سکس، پول و خصوصیات شخصی در سیاست قرن هجدهم بریتانیا که به بررسیِ ظهورِ حملات شخصی در فضای سیاسی آن دوران پرداخته شرح می‌دهد که از نظر او ترکیبی از چند عامل به شکل‌گیریِ آن جریان کمک کرد. موریس معتقد است در دهه‌های نخست قرنِ هجدهم حتی اگر نشریه، جزوه‌ یا نمایش‌نامه‌ای احیانا به رفتاری خلافِ عرف یا مذموم از شخصیتی سیاسی اشاره می‌کرد، شکلی از سانسور در برابر نویسنده‌، ویراستار و یا چاپخانه می‌ایستاد. به تعبیر موریس، سیاست‌مدارانِ آن دوران -دست‌کم در عرصه‌ی عمومی- حمله‌ی شخصی را رفتاری خلافِ اصول نجیب‌زادگی (ungentlemanly) می‌دانستند اما در یادداشت‌ها و مکاتبات خصوصی‌شان، مراوداتِ جنسی یا مناسبات مالیِ افراد را در تحلیل و ارزیابی شخصیت‌ها لحاظ می‌کردند. چنان یادداشت‌ها و نظراتی رفته‌رفته راهی به عرصه‌ی عمومی می‌یافتند و با جذبه‌ی همیشگیِ شایعات، دور از انتظار نبود چنان گفته‌هایی تدریجا به مجادلاتِ حزبی و جنگ قدرت کشیده شوند. در همان دوران، روزنامه‌نگارانِ برجسته ممکن بود در یک روز و در مقالاتی پرطمطراق در نکوهشِ اخلاقیِ اتهاماتِ شخصی قلم‌فرسایی کنند و فردایش، در جایی دیگر و به شکل ناشناس، حملات و اتهاماتی شخصی را به سمت آدم دیگری روانه کرده کارش را بسازند. چنان رفتاری با مخالف عرفا پسندیده نبود اما از هر گوشه و کنار به عنوان شیوه‌ای موثر سربرمی‌آورد و به‌کار گرفته می‌شد.

 

آن‌گاه که به جای مواجه‌شدنِ عقلانی و مستدل با یک ایده، نظر، طرزفکر یا کنش، دست به حمله‌ای مستقیم و شخصی به صاحب آن تفکر بزنیم، به آن شخص‌ستیزی یا حمله‌ی شخصی می‌گویند. در متون فنی عبارتِ لاتینِ ad hominem  رسمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین اصطلاح برای ارجاع به چنین رفتاری‌ست که پیش‌تر نوعی استدلال و بعدتر به عنوانِ گونه‌ای از مغالطه یا سفسطه (fallacy) دسته‌بندی شد. (معنای تحت‌اللفظی آن عبارت به انگلیسی ‍to the person و به فارسی به سوی شخص ترجمه می‌شود)

 

نخستین کسی که حمله‌ی شخصی یا شخص‌ستیزی را با چنین قالب و زبانی و در بحثی مرتبط به کار برد جان لاک -فیلسوف بریتانیایی قرن هفدهم- بود. کسانی تلاش کرده‌اند رد این مفهوم و عبارتِ لاتین را در دوران پیش از او هم بیابند؛ اولی تا ارسوط و دومی دست‌کم در نوشته‌های گالیله و نیم‌قرن پیش از لاک به چشم خورد. لاک در متنِ مشهور به رساله در باب فهمِ انسان چهار شکل از استدلال را به اختصار شرح داد که حمله‌ی شخصی یکی از آن‌ها بود. دیگر انواع استدلال یکی ad verecundiam (توسل به اعتبار یا مرجعیت) بود که صحت ادعا را ناشی از موقعیت ممتاز یا معتبر فرد می‌داند. مثلا، سارا معتقد است تنهایی به افسردگی می‌انجامد، نظر به این‌که او روانپزشک است پس تنهایی حتما به افسردگی خواهد انجامید. هم‌چنین ad ignorantiam (توسل به جهل) که صحتِ ادعا را ناشی از فقدان دلیل در رد آن می‌داند؛ تا به‌حال شواهد قابل‌قبولی در رد وجود تک‌شاخ‌ها ارا‌ئه نشده، پس تک‌شاخ‌ها وجود دارند. و نهایتا ad judicium که در معنای متداول، توسل به فهم عمومی و قضاوت عامه برای تایید موضوع است. 

 

لاک البته این شیوه‌ها را زیرِ عنوان سفسطه یا مغالطه طبقه‌بندی نکرد، بل آن‌ها را روش‌هایی شناخته‌شده و موثر از مباحثه می‌دانست که امکانِ چیرگی در بحث و یا دستِ‌کم، بستنِ دست‌وپای طرفِ مجادله را فراهم می‌آورند. بعدها بود که کسانی مواردی دیگر را به این تکنیک‌ها افزودند و در قالبِ سفسطه‌گری دسته‌بندی کردند. 

 

آن گونه‌های استدلال در مجادله، رفته‌رفته از معنای اولیه‌ی مورد نظر لاک و هم‌عصران‌اش فاصله گرفتند، شاخ و برگ یافتند و گاه به کل مصداق‌هایی دیگرگونه پیدا کردند. شاخه‌های مدرن‌ترِ شخص‌ستیزی به اَشکالِ متفاوتی تقسیم شد: گونه‌ی توهین‌آمیز و سوء ((abusive به طریقی‌ست که یک طرزفکر یا ایده را به دلیل وجودِ برخی مدعاهای منفی درباره‌ی حاملِ آن طرزِ فکر یا حامیان‌اش فاقد اعتبار می‌دانند؛ مثلا، سخنرانی روز آینده درباره‌ی تاریخ هنر را باید لغو کرد چون سخنران‌اش متهم به زن‌ستیزی و مخالف سقط‌جنین است. در نوع  circumstantial که موقعیت مدعی را برجسته می‌کند، نظر یا استدلالی را فاقد اعتبار می‌دانند به این پشتوانه که صاحبِ ایده در وضعیت یا موقعیتی‌ست که از طرحِ آن یا چیرگیِ آن ایده بهره‌ی شخصی می‌برد. به زبانی ساده‌تر، پای منافع شخصی در میان است؛ مثلا استدلال سام درباره‌ي کیفیت موتور ماشین‌ها مهمل است چون پدرش سهامی در کارخانه‌ی سازنده دارد. هم‌چنین در مورد شناخته‌شده‌تر و متداول‌ترِ "حمله‌ی شخصی -تو هم همین‌طور" یا ad hominem tu quoque که فرد تلاش می‌کند با طرح این ادعا که خودِ گوینده هم از همان مشکل یا نقد رنج می‌برد، اصلِ حرف را منحرف کرده یا منتفی بداند؛ دفاع شما از حق آزادیِ بیان بی‌جاست چون پیشتر به مخالفان اجازه‌ی صحبت ندادید. 

 

چنان زیرمجموعه‌هایی بسیار فراتر و در غالبِ موارد، ماهیتا متفاوت از مفاهیمی بود که لاک در ذهن داشت. در بطنِ تفکرِ فیلسوفِ بریتانیایی، نظام اجتماعی و فکریِ دیگری وجود داشت و او مسئله را کمابیش موضوعی فلسفی-منطقی می‌دید. آنچه بعدتر به آن‌ها افزوده شد و مورد توجه قرار گرفت بیشتر به سوی حیطه‌ی رفتار‌شناسی و روان‌شناسیِ اجتماعی سوق یافت. کم‌تر کسی شک داشت که آن شیوه‌های مجادله سست و بی‌اعتبار است، و با این حال و در میانِ حیرت ناظران و متخصصان، رواج و گستردگیِ آن‌ها روزبه‌روز بیشتر می‌شد و آدم‌ها گاه عامدانه و در بسیاری اوقات نا‌آگاهانه به کارشان می‌بردند و هم‌چنان می‌بَرند.

 

کمتر از دو قرن بعد از لاک، دیگر فیلسوفِ هم‌وطن‌اش -جرِمی بِنتام- در راهنمای مغالطات سیاسی، نه با اصطلاحی مشابه، اما همان مفهوم را به نقد کشید و نشان داد چگونه به جای پرداختن به معیارهایی که فرد پیشنهاد می‌دهد خود وی را به موضوع بحث مبدل می‌کنند و در نتیجه ضعفی شخصی یا خصوصیتی ناپسند را عاملی برای از اعتبارانداختنِ معیارِ مورد حمایت او، قرار می‌دهند. ایجادِ نوعی سردرگمی در استدلال و برهم‌زدنِ نظم فکری از نخستین پیامدهای چنین حمله‌ای است.

 

تکنیک شخص‌ستیزی و مدلِ استنباطیِ آن را در ساده‌ترین شکل می‌توان چنین خلاصه کرد: 

سام آدم بدی است، 
 پس، ادعا (استدلال) او نباید پذیرفته شود.

بد بودن در این عبارت عنوانی‌ست به جا مانده از نخستین تلاش‌ها برای تعریف این شیوه از مجادله؛ لغتی که بتواند هر خصوصیت نامناسبی را شامل شود. آدمِ بد در گزاره‌ی اول می‌تواند هرکسی باشد که از نظر گوینده‌ی عبارت در هر زمینه‌ای نامطلوب یا نامناسب انگاشته می‌شود. به عنوان نمونه:
 سارا معتقد است اقتصادِ لیبرال الزاما به آزادی‌های اجتماعی بیشتر نخواهد انجامید

سام پاسخ می‌دهد سارا آدم کم‌سوادی‌ست و در دانشگاهی درجه سه تحصیل کرده.

 

پاسخِ سام نه حاویِ اطلاعاتی درباره‌ی اقتصاد لیبرال است و نه رابطه‌اش با آزادی‌های اجتماعی. اما حمله‌اش به کیفیتِ معلوماتِ سارا و البته رزومه‌ی تحصیلیِ او، توجه مخاطب را از ادعای سارا و الزام ارائه شواهدی در رد آن، به سوی ادعایی شخصی و مبهم (کم‌سوادی) به علاوه‌ی موضوعی ظاهرا واقعی (factual) که همان مدرک دانشگاهی باشد منحرف می‌کند. به بیانِ دیگر، ادعای سارا بدونِ آن که با شواهد و استدلال بررسی شود، نامعتبر جلوه داده می‌شود تنها به این دلیل که خود او با دو اتهام مواجه شده. در عموم مواقع انتظار عمومی این است که سارا ثابت کند کم‌سواد نیست و دانشگاهِ صادرکننده‌ی مدرک تحصیلی‌اش هم معتبر است؛ تلاشی که حتی اگر موفقیتی برایش متصور باشیم ارتباطی با اصل بحثِ رابطه‌ی اقتصادِ آزاد و آزادی‌های اجتماعی ندارد.

 

مثال بالا را می‌توان کمابیش نمونه‌ای ملایم از تکنیکِ توسل به شخص‌ستیزی دانست. در بسیاری مواقع، شخص‌ستیزی به مرتبه‌ی حمله‌ به خصوصیاتِ اخلاقی می‌رسد؛ آن‌چه در ادبیات این حوزه به Attack on Ethos مشهور است. جایی‌که پاسخ می‌تواند نمونه‌ای نظیر این باشد:

سارا آدم دگم و مردستیزی‌ست یا سارا دیگر پیر شده و حضور ذهن کافی ندارد.

 

اتهامِ سام حتی اگر قابل اثبات و صحیح باشد، منطقا، ادعای سارا را رد نمی‌کند اما در عموم مواقع، موقعیت او و در ادامه اعتبار ادعایش را تضعیف می‌کند، بدون آن‌که توانسته باشد دلیل و شاهدی در مواجهه با آن ارائه دهد. در نتیجه، مخاطب ممکن است به این نتیجه برسد پس اقتصادِ لیبرال به معنایِ آزادی‌های اجتماعی بیشتر خواهد بود، بدون آن‌که بداند اقتصاد لیبرال دقیقا چیست، منظور از آزادی‌های اجتماعیِ بیشتر چیست و ارتباط میان این دو ماهیتا از چه جنس است. و البته وجاهت اجتماعی سارا و هر نوع ادعای دیگرش در هر زمینه‌ای، پیشاپیش مورد تردید قرار می‌گیرد.

 

این نوع حمله یا توسل به خصوصیات شخصی خود به اَشکالی جزئی‌تر تقسیم می‌شود. در سناریوی دیگر:

سام می‌گوید اگر به عنوان رئیس هیات مدیره انتخاب شود برنامه‌های پیشنهادی‌اش برابری مطلق میان کارمندان را تضمین خواهد کرد.

سارا می‌گوید سام زن‌ستیز است.

ادعای سارا در این مورد، مقبولیت بیشتری می‌یابد و تفاوتی عمده با سناریوی پیشین دارد چون در بستر و  زمینه‌ای مشابه فهمیده می‌شود. کماکان استدلال موجهی رو نکرده تا نشان دهد چرا آن برنامه‌ها به برابری نمی‌انجامند اما وجاهتِ صاحبِ ادعا را در زمینه‌ای مشابه زیر پرسش می‌کشد. مخاطب با این تردید روبه‌رو خواهد شد که چگونه آدمی زن‌ستیز می‌تواند برنامه‌ای موفق در برابری میانِ کارمندان اجرا کند؟

 

تحلیل‌گرانی معتقدند شخص‌ستیزی در چنین بستری را می‌توان شکلی از کنشِ منظوری (illocutionary act) دانست که در جهتِ تضعیفِ گوینده و ادعایش به کار‌ می‌رود. کنشِ منظوری یا غیربیانی در واقع مقصودی‌ست که دنبال می‌شود، بی‌آن‌که آشکارا بر زبان آید. در عبارتی شخص‌ستیز گاه ممکن است اصلِ حرف، درست و قابل اثبات باشد (مثلا: سام سابقه‌ی زندان به دلیلِ کلاهبرداری دارد) اما طرح‌اش در زمینه‌ای که موضوع بحث چیز دیگری‌ست مقصود دیگری را دنبال کند: ردِ ادعای سام به کمک پیش‌کشیدن‌ِ پیشینه‌ی او بی‌آن‌که دلیلی قابل دفاع در مقابل او طرح شود.

 

بررسی و تحلیلِ شخص‌ستیزی به عنوان شیوه‌ای از استدلال یا مواجهه‌ی گفتاری-کلامی در فلسفه، زبان‌شناسی و علوم‌شناختی -با توجه به دیسیپلینِ مربوطه- به جزئیات و زیرشاخه‌های دیگری تقسیم می‌شود، از جمله این‌که آیا محتوای تهاجم به فرد، صادق است یا نه. کسانی مدعی شدند اگر این ادعا که الف دروغ‌گوست قابل اثبات و معتبر باشد، نمی‌توان چنان حمله‌ای را نامعتبر یا غیرمنطقی تلقی کرد. در مقابل کسانی حامیِ ناموجه‌دانستنِ حمله‌ی شخصی‌اند در هرزمینه و با هر محتوایی. اما آن‌چه در این یادداشت مرکز توجه ماست، نه تحلیل زبان‌شناختی یا منطقیِ این مغالطه یا استدلال، که تحلیلِ روان‌شناختی و رفتارشناختی آن است. در پسِ انتخاب این شیوه از مواجهه با یک ادعا چه چیزی نهفته است و آدمی چرا به آن دست می‌زند و در نهایت چه به دست می‌آورد؟

 

یکی از مشاهداتی که بر پیچیدگیِ توضیحِ شخص‌ستیزی به عنوان یک رفتار افزود عمومیت آن در سطحی کلان بود در همان حال که اغلبِ مطالعات نشان می‌داد شرکت‌کنندگان -به عنوان ناظر بیرونی- معتقدند چنین ادعا/رفتاری غیرمستدل، بی‌معنا و نادرست است. به زبانِ دیگر، آدم‌ها در مقام قضاوتِ مشاهده‌ی شخص‌ستیزی  نه تنها رای به ناموجهی‌‌اش می‌دهند بل‌که از اساس آن را فاقد وجاهت عقلانی و در نتیجه نامعتبر می‌دانند. اما در همان حال، چنان رفتاری در شکلی وسیع عمومیت و مقبولیت دارد. پس می‌توان با کمی تسامح مدعی بود به عنوانِ ناظرِ بی‌طرف آن را رد می‌کنیم اما خود در مواقع متعدد و در مجادله با دیگری به کار می‌بریم. 

 

تحقیقات دیگری نشان داد شخص‌ستیزی به عنوان یک تکنیک محبوبیت تصاعدی یافته است؛ به کمک شبکه‌های اجتماعی و به‌خصوص پس از انتخابات ۲۰۱۶ ایالات متحده که رویاروییِ سیاسی را به سطحی تازه و گسترده‌ و به ابعادی جهانی رساند. اما استفاده از این مغالطه منحصر به بحث‌های سیاسی نماند و رفته‌رفته به بحث‌های حقوقی، علمی، هنری و کمابیش هر موضوع اجتماعی کشیده شد. در یک نمونه و از مجموعه‌ی وسیع دویست‌وپنجاه‌هزار استدلال در مباحثاتی متنوع در یک پایگاه داده‌ای، رقمی نزدیک سی‌ویک‌درصدِ کل آن‌ها به ترتیبی حمله‌ای شخصی به طرف مقابل بود. در واقع، در بحث‌ها و مجادلات، از هر سه برهان، یکی تهاجمی مستقیم به شخص گوینده بود نه منطق و استحکامِ عقایدش. در نتیجه مطالعه‌ی مکانیزم این رفتار، نیازی جدی قلمداد شد.

 

بزرگترین امتیازِ تکنیکِ شخص‌ستیزی، موثر بودنِ آن است و نه استحکام منطقی یا مقبولیت ظاهری‌اش. حمله‌ی مستقیم به شخص، خصوصیات اخلاقی یا هویت او و مترادف دانستن یا منسوب‌کردنِ یکی از آن‌ها با گروهی اجتماعی یا خصوصیتی فردی که نامطلوب پنداشته می‌شود، برانگیزاننده‌ی حساسیتی عاطفی در مخاطب است. در این شیوه، مهاجم مستقیما عواطف مخاطب را هدف می‌گیرد به این قصد که احساساتِ برانگیخته‌شده اجازه نخواهد داد او به تحلیل منطقیِ اظهارات مورد نقد دست بزند. احتمالِ جدی‌گرفتنِ برنامه‌های کاندیدایی تازه نفس در انتخابات آتیِ محلی بسیار است اما اگر گفته‌شود او نژاد‌پرست، زن‌ستیز، احمق، ساده‌لوح، چپ یا راست افراطی‌ست -حتی اگر هیچ‌کدام از آن ادعاها با شواهدی همراه نباشد- چطور؟ چه اندازه ممکن است مخاطبان همان اندازه به او اقبال نشان دهند؟ 

 

قضاوتِ عمومی درباره‌ی نیاتِ فرد تا درجه‌ی بسیاری ناشی از برداشت ما از شخصیت اوست؛ همان چیزی که در شخص‌ستیزی مستقیما مورد هجوم قرار می‌گیرد. باید در نظر داشت که بسیاری از حملات شخصی عموما ماهیتی سوبژکتیو (ذهنی) دارند که نه قابل اندازه‌گیری‌ست نه قابل اثبات و نه حتی مستقیما قابل مشاهده. وقتی مجادله بر سر آخرین کتاب کامو بالا گرفت، سارتر خطاب به او در روزنامه‌ی خویش نوشت:  "غرور عبوسانه‌ و آسیب‌پذیری شما سبب شده کسی حقایق آشکار را به شما نگوید و در نتیجه قربانی خودبزرگ‌بینیِ ملال‌انگیزی شوید" و سپس مشکلی درونی به او نسبت داد که ناشی از میانه‌رویِ مدیترانه‌ایِ کاموست. اگر بتوان برای اتهام‌های نخست راه‌حلی یافت، آخرین برچسب لاجرم به خصوصیتی ذاتی بازمی‌گشت که علاج‌ناپذیر می‌نمود؛ و هرچه گفته‌شد به تمامی قضاوت‌هایی بود سنجش‌ناپذیر.

 

اتهام گاه ممکن است شکلی کمیک و طعنه‌آمیز بگیرد اما در حقیقت جایگاه فرد را چنان متزلزل می‌کند که اعتبار موضع‌گیریِ نظری او به کل فرو می‌ریزد. سیاستمدار تندرو و ضد اروپاییِ بریتانیا در مخالفت با یکی از نمایندگانِ اتحادیه‌ی اروپا او را به "کارمندِ دون‌پایه‌ی بانک" تشبیه کرد. وقتی اعتراضات بالا گرفت، پشت تریبون رفت و گفت" فرصت شد کمی باخود فکر کنم و نتیجه گرفتم لازم است عذرخواهی کنم، البته از تمام کارمندانِ بانک در سراسر دنیا. به آن‌ها توهین کردم و واقعا متاسفم". 

 

این ادعا که فردی صادق نیست، خائن است، رادیکال است، خبیث و بدذات یا نادان و حسود است اتهاماتی‌ست به سادگی قابلِ اطلاق و به دشواری قابل دفاع. به علاوه، نیات و انگیزه‌های شخصیِ متهم به چنین صفاتی، به طور خودکار، در خصوصِ هر نوع کنشِ اجتماعی زیر پرسشِ جدی کشیده می‌شود. مخاطبان خواهند پرسید چرا آدمی متهم به خیانت‌کاری در صدد دفاع از ایده‌ای‌ست یا  آدمی متهم به نژاد‌پرستی در تلاش برای انتقاد از طرز‌فکری؟ بسیار پیش از آن‌که حقیقتا از خود بپرسند آن اتهامات از اساس موضوعیت دارد یا نه. و نیز نباید فراموش کرد احساسات و عواطف برانگیخته و داغ، نقشی بزرگ در قضاوت نهاییِ ما دارند، بسیار بیش از منطق و استدلال خنثی و سرد. حرف درست و مستدل -که به صورت کلیشه‌ای فرض می‌کنیم سرآخر مقبولیت خواهد یافت- از دهانِ آدمی متهم به نادرستی پذیرفته نخواهد شد به خصوص اگر گوینده به صفتی متهم باشد که در زمانه‌ی خود انگِ بزرگی‌ست.

 

اگر موقعیت دوربین را تغییر داده و این تکنیک را از نگاه حمله‌شونده/قربانی بنگریم، جنبه‌ی دیگری از علتِ کامیابیِ آن را درخواهیم یافت. شخص وقتی در ازای بیانِ ایده یا کنش‌اش مورد تهاجمی مستقیم به شخصیت یا خصوصیات‌اش قرار گیرد عموما به رفتاری کشیده می‌شود که آن را به "اثر واکنشی" یا backfire effect می‌شناسند. متهم‌شونده حالت تدافعی می‌گیرد و حمله را با جوشش عاطفی و خشمگینانه بازمی‌گرداند. در تحلیلِ این واکنش، محققان معتقدند وضعیتِ ذهنیِ قربانی به گونه‌ای‌ست که تهاجم را نه به یک مورد بل به تمامِ ساختارِ باورها و هویت خویش می‌بیند که پربیراه هم نیست. وقتی در نقدِ تحلیلِ فرد در خصوص یک نمایش‌نامه بگوییم او آدمی ساده‌لوح، سطحی یا کم‌سواد است، تنها نقد آخرش را بی‌اعتبار نکرده‌ایم، آن اتهام بالقوه به تمام تحلیل‌های او تسری می‌یابد. در نتیجه دشوار نیست که تصور کنیم متهم ناچار است از خویش در برابر آن اتهام دفاع کند. مطالعاتی در زمینه‌ی درکِ مکانیزمِ اثر واکنشی نشان داده که شکلِ عملکردِ دستگاه عصبی بسیار مشابه با وضعیتی‌ست که فرد در آن احساس خطر یا تهدید فیزیکی دارد. 

 

حال اگر مجددا به نگاه دوربین نخست برگردیم، می‌توان دریافت چرا انتخابِ تکنیکِ شخص‌ستیزی گزینه‌ی موثر، سریع و مطلوبی‌ست. بدون وقت‌گذاشتن برای فهم، شناخت و تحلیلِ استدلالاتِ پشتِ یک ایده و صرفِ زمانی بیشتر برای به نقدکشیدنِ معقول آن‌ها با فراهم‌آوردن دلایلی تازه، می‌توان در یک ضرب رقیب را به گوشه‌ی رینگ فرستاد، عصبی کرد و به شیوه‌ی مبارزه‌ای کشاند که کوچک‌ترین ارتباطی با ایده‌ی نخست نداشته باشد. او ناچار است تن به همان جدالی بدهد که به آن کشیده شده و از خود دفاع کند. مسکوت‌گذاشتنِ اتهامِ مستتر در حمله‌ی شخصی ممکن است به معنای پذیرفتن‌اش باشد و پذیرفتن‌اش ممکن است به معنای بی‌اعتباری یا شرمساریِ عمومی در شکلی فراگیر. پس می‌توان بحثی فنی، دشوار یا پیچیده را با یک یا چند اتهامِ ساده و دم‌دستی منحرف کرد و حتی به سود خود پایان داد، و یا چه‌بسا فراتر رفت و فرد را با برچسبی سهمگین و منزجرکننده به زمین زد و افکار و عقایدش را برای همیشه و در تمام زمینه‌ها پیشاپیش نامعتبر کرد.

 

گره اصلی آن‌جاست که از نظرِ روان‌شناختی، انسان در برابر تکنیکِ شخص‌ستیزی آسیب‌پذیر است، هم در جایگاهِ هدفِ حمله و مهم‌تر از آن در جایگاهِ ناظر و مشاهده‌گر؛ و دومی اهمیت چشم‌گیرتری دارد. برخی مطالعات نشان می‌دهد ارزیابیِ ناظرانِ مجادلات علمی، وقتی پاسخ حاویِ استدلالاتِ مخالف است مشابه زمانی‌ست که پاسخ‌ها صرفا حمله‌ای شخصی به صاحب ادعا بوده. به بیان دیگر، شرکت‌کنندگان، حمله‌ای شخصی را کمابیش همان اندازه جدی می‌گیرند که پاسخی مستدل و مبتنی بر شواهد را. 

 

مضاف بر آن، مکانیزمِ تاثیرگذاریِ شخص‌ستیزی را نمی‌توان به درستی فهمید مگر آن‌که ارتباط‌اش با دو پدیده‌ی دیگر را هم در نظر گرفت: اثر هاله‌ای یا halo effect و وارونه‌اش که به اثر شاخ یا horn effect شناخته می‌شود (نام اول برگرفته از هاله‌ی نورِ انگاشته‌شده بالای سرِ فرشتگان است و نام دوم اشاره به شاخ مشهور بر سر شیطان). مسئله این است که در ارزیابی و قضاوت، قوه‌ی سنجشِ انسان، ارزش‌ها را به دیگر قلمروها تعمیم می‌دهد. اثر هاله‌ای اشاره به سوگیریِ ذهن انسان است آن‌گاه که اعتبار فرد در یک زمینه و نظر مثبت به او، به دیگر زمینه‌ها تعمیم داده می‌شود، در نتیجه اظهاراتِ فردی خوشنام و موفق در علوم پزشکی را ممکن است در زمینه‌ی اقتصادی یا سیاسی هم معتبر بدانیم. 

 

در وارونه‌ی چنین سوگیریِ شناختی، خطای فرد در یک موقعیت یا بدنامی‌اش در یک زمینه را به قلمروهای دیگر تعمیم داده و ارزیابی‌ِ ناظر، خودآگاه یا ناخودآگاه، متاثر از قضاوت نخستین خواهد بود. در نتیجه فردی متکبر یا پیشتر متهم به رشوه‌خواری یا مثلا طرفدارِ جناحِ مخالفِ سیاسی را فاقدِ صلاحیتِ اظهار نظر در موضوعی فنی که در آن متخصص است می‌دانیم. کمتر کسی حاضر به کتمان این واقعیت است که ترجیحِ عموم بر آن است که نظراتِ آدمی متهم به نژادپرستی، خیانت یا بدرفتاری با زیردستان در زمینه‌ی هنر و ادبیات و تغییرات اقلیمی و سیاست هم نادرست از آب درآید‌ و چه بهتر نقدهای سینماییِ همان کسی را بخوانیم و به دیدنِ اجراهای همان موسیقی‌دانی برویم که در کارنامه‌اش اثری از اتهامات فوق نیست و احیانا به گشاده‌دستی یا تواضع هم مشهور است.

 

در این معنا، شخص‌ستیزی و طرحِ اتهامی که فرد را -به جای ایده و نظرش- هدف می‌گیرد، نه تنها ضربه‌ای موثر و آنی در همان زمینه قلمداد می‌شود که با برانگیختنِ عواطفی -عموما نامرتبط با بحث- به سوگیریِ فوق می‌انجامد؛ و موجی آغاز می‌شود که می‌تواند به راه خویش رفته و در زمینه‌ها و موضوعات دیگر، بدون حضور اتهام‌زننده و متهم، به حیات‌اش ادامه دهد. در نتیجه، می‌توان تصور کرد چرا شخص‌ستیزی محبوب است و احتمالا نزد چه دسته از آدم‌ها یا در چه موقعیت‌هایی. 

 

وقتی مواجهه با فکر (در هر معنایی) هزینه‌بر باشد، تکنیکِ شخص‌ستیزی کوتاه‌ترین و موثرترین راه برای به زمین‌زدنِ حرفِ دیگری‌ به نظر می‌آید حتی اگر خودمان حرفی نداشته باشیم. در زمانه‌ی شبکه‌های تودرتوی ارتباطی که هیچ قلمرویی از دیگری منفک و مستقل نیست و مسیرها از درون هم می‌گذرند، گاه به چشم می‌بینیم که شکست در یک مجادله‌ی کوچک به معنای سقوط در تمامیِ وجوه زندگی تلقی می‌شود. در نتیجه‌ی چنین هراس و هوسی‌ست که گفتگو که راهی برای تبادل فکر است به جدال کشیده می‌شود و مجادله به جنگی حیثیتی. برای بازنگه‌داشتنِ امکان اندیشیدن، آزمودن و آموختن و تبادل‌اش با دیگری، شایسته است از طرف مقابل اهریمنی ابدی نسازیم، به چیزی جز شکست یکی از طرفین بیانیدیشیم، ایده را با فکر پاسخ دهیم و در قضاوتِ نیات و خصوصیاتِ ذاتیِ آدم‌ها محتاط باشیم.

 

علی صدر   
تیرماه ۱۴۰۲

(منتشر شده در مجله بارو – شماره‌ی دهم)

---

در داستانی آمیخته به تخیل یکی از آخرین برخوردهای ناپلئون و برنادوت را چنان تصویر می‌کنند که ناپلئون به طعنه به هم‌پیمان سابق، منتقد جنگ و البته دشمن آن‌روزش نهیب می‌زند که او هم سرآخر تن به جنگ داده. ژنرالِ سرکش به امپراتور مغرور توجه می‌دهد که به خاطر شرف‌اش می‌جنگد حال آن‌که قصد حریف از جنگْ ثروت و قدرت است و ناپلئون پاسخ می‌دهد هرکس برای چیزی که ندارد می‌جنگد. این گفتگو احتمالا به قصد آن جمله‌ی کوبنده‌ی نهایی سرهم‌بندی شده تا نشان دهد آدمی برای به‌چنگ‌آوردنِ برخی چیزها ممکن است کارش به جاهایی بکشد که پیش‌تر به خواب هم نمی‌دیده و با ارزش‌ها و افکارش یک‌سره در تضاد بوده‌اند.

هیجانات و عواطفِ پرخروش، فرد را وامی‌دارد در دفاع از اصولی درخشان و پسندیده با صدای بلند فریاد بکشد و آن‌ها را ابدی و جهان‌شمول بیانگارد. تجربه اما، ممکن است ذره‌ذره نشان دهد آن اصول ابدی گاهی لازم است به تعلیق درآیند و بهتر است در تعمیم‌شان به همه‌چیز و همه‌کس، با مقادیری تبصره و لایحه، تجدید نظر شود. می‌گویند برای مبدل شدن هر پیروزی به شکست، فقط کمی صبر لازم است.

پرکردنِ جای خالیِ چیزها، یا به تعبیری درست‌تر، یافتن و به‌چنگ‌آوردنِ آرمان‌ها و آرزوها همیشه به جنگ و نبرد ختم نمی‌شود، گاه به کمک فریب، گاه با کمی خوش‌اقبالی یا حتی سخن‌وری هم ‌می‌شود خود را صاحب همان چیزی وانمود کرد که از فقدان‌اش در رنجیم. داستان زندگیِ انسان را می‌توان روی‌همرفته ماجرای روزمره‌ی به‌دست آوردنِ چیزهایی دانست که ندارد؛ چه در شکل فردی و چه در قالب جمعی، چه در مختصات یک شبانه‌روزِ به‌هم‌پیوسته و چه در تصویری تاریخی و ظاهرا ناپیوسته. آنتونیو داماسیو -عصب‌شناس برجسته‌ی پرتغالی‌آمریکایی- در توصیف مفهومِ هومئوستازی (هم‌ایستایی) می‌گوید از مشخصه‌های بارزش تمایلی است که ارگانیزم زنده را در شرایطی کمی روبه‌جلو نگه می‌دارد: اینکه زنده‌ایم و دلِ سیر خورده‌ایم و جای‌مان راحت است باعث نمی‌شود دست از همه‌چیز بکشیم، یک چیز ناشناخته‌ای ما را در فکر لحظات بعد، آن‌چه در اختیار نداریم و پِلِکیدن و جستجو برای یافتن‌اش بی‌قرار می‌کند.

اما از عجائب ذهنِ پیچیده‌ی انسان یکی آن است که گاه در به‌دست آوردنِ یک وضعیتِ انتزاعی و ماهیتا ذهنی چنان پیش می‌رود که به قیمت از دست‌دادنِ همه‌چیز تمام می‌شود، از جمله وجودِ خودش. برای به دست‌آوردن صلح می‌جنگد، در پاسداری از حق حیات می‌کُشد، در دفاع از عشق انتقام می‌گیرد و برای برقراریِ نوعی بهشت، جهنمی واقعی به‌پا می‌کند. حیرت‌آورتر آن‌که می‌تواند این تضاد را برای همه‌ی عمر و نسل در نسل در ذهن و روان فردی و جمعی حفظ کند. گرامشی -فیلسوف و نویسنده‌ی ایتالیایی- می‌گفت “پاپ (در زمانه‌ی جنگ اول جهانی) هم بر اسقف‌هایی که برای پیروزیِ ارتش آلمان دعا می‌کردند ریاست داشت و هم بر اسقف‌هایی که پیروزیِ ارتش ایتالیا و فرانسه را از خدا می‌خواستند و هیچ تناقضی هم در این موضع دیده نمی‌شد”.

در روزگار ارتباطات و اطلاعات و تعلق انسانِ اجتماعی به گروه‌هایی متعدد و گاه ناهمگون، آدمی ناچار است مهارتِ خویش در به‌دوش‌کشیدن‌ِ تضادهایی دشوار در ابعادی وسیع را تقویت کند: هم‌زمان که هواخواه آزادی‌ست ناچار می‌شود از به زنجیرکشیدنِ مخالفینی که آزادی را هدف گرفته‌اند دفاع کند، اگرچه مصارف زندگی شخصی‌اش موبه‌مو مطابق بر اصول بازیافت است، ناچار است در موقعیتی شغلی و برای خودداری از ورشکستگی دست به تخریب محیط زیست بزند و هم‌زمان که عمیقا به عدم توانایی و صداقت نامزد حزب متبوع خویش واقف است، ناچار می‌شود برای خودداری از بدنامیِ دفاع از دشمن، بر آن‌چه می‌داند چشم ببندد.

در نتیجه هر یک از ما ممکن است در دفاع از “راستی” دروغ بگوییم، در جدال با “جهالت” دست به کتمان واقعیت و پوشاندن‌اش بزنیم و برای حفظ پرستیژِ “من با سیاست‌مدار چپ، راست یا میانه مخالفم” راه بر تغییرات مطلوب اجتماعی ببندیم. و این‌همه، نتیجه‌ی نوعی رذالتِ شخصی یا دورویی نیست. تضادِ میان اصول یا تعلقات فکری در جامعه‌ای چندلایه و تودرتو، گزینه‌ها را چنان در برابر هم قرار می‌دهد که هر موفقیت لاجرم به شکست در قلمرویی دیگر می‌انجامد و دفاع از هر اصل به قیمت خیانت به ارزشی دیگر تمام می‌شود.

در چنان اقلیمی‌ست که اَتیکی‌فوبیا (Atychiphobia) یا هراس از شکست به تجربه‌ای دائمی و فراگیر مبدل می‌شود. هراس از قدم‌نهادن در مسیری تازه، هراس از بیانِ عقیده‌ی متفاوت، هراس از دگرگونیِ نظر خویش و هراس از آشکارکردنِ تمایلاتی که بر انگاره‌ها منطبق نیستند، همه و همه ناشی از نگرانی و ترسی عمیق است از به‌خطارفتن، شکست‌خوردن و در نهایت از چشم دیگران افتادن. کسانی به نادرست اَتیکی‌فوبیا را روی دیگر کمال‌گرایی(perfectionism)  دانستند حال‌آن‌که کمال‌گرا -بد یا خوب- بر موفقیت و بی‌عیب‌ونقصی متمرکز است، اما کانون توجه اتیکی‌فوبیک یک‌سره بر شکست است. هراس از سقوط، بدنامی و بی‌اعتباری چون مه‌ای تیره در برابر چشمان اوست و با هر نفس به ذهن او رسوخ می‌کند. او می‌هراسد و می‌هراساند.

اگر شکست‌خوردن محتمل‌ترین نتیجه‌ی هر انتخابی‌ست، انسان یا به بی‌عملی کشیده می‌شود یا نیازمند روایتی خواهد شد که شکست را هم‌چون موفقیت تصویر کند؛ هم‌پیمانانی تمام‌وقت که در آن روایت شریک باشند و بر آن مهر اعتبار زنند. در نتیجه، انتخاب‌کننده بیش از آن‌که نیازمند باوری صادقانه و پشتوانه‌ای مستدل باشد به هم‌پیمان و همراه محتاج است تا به وقت‌اش او را تنها نگذارند. تعلق گروهی هم بیش از آن‌که ناشی از بینش باشد، استراتژی‌ست؛ استراتژیِ بقا در زیست‌گاهی خشن و بی‌رحم و نیازی عمیق به تاییدِ دیگری.

در هیاهوی دهه‌های نخست قرن بیست‌ویکم، تمدنِ بشر کم‌ترین شباهت ممکن را به آرامشِ آرمانیِ انسانِ خردمند دارد. بشر هیچ‌گاه تا این اندازه از دانش و ابزار برخوردار نبوده و با این‌حال، احساس رضایت از امروز و امیدواری به آینده چندان در صدا و چهره‌اش محسوس نیست. همه‌جا حرف از موفقیت‌های ریز و درشت است اما هراس از شکست در قدمِ بعدی و سرخوردگی از انتخاب‌های پیشین، تصویرِ غالبِ دوران ماست. شکست‌خوردن پیامد سلسله‌ای از وقایع است و می‌توان آن‌را بدیهی دانست، روی دیگر پیروزی. اما هراس مسئله‌ای ذهنی‌ست و فوبیای شکست می‌تواند ذهن را از درون فلج می‌کند و هم‌چون تقدیری جبرگونه همه‌چیز را از پیش شکل دهد. و این‌همه در تفاوتی شگفت میان افکار و وقایع‌اند. دانونزیو زمانی به زبانِ گله‌ در داستانِ توسری‌خور نوشت مردم وقایع را دوست دارند نه افکار را، “ولی وقایع هیچ معنی ندارند، در جهان چیز دیگری وجود دارد که از خود واقعه مهمتر است”.

انسانِ متوسط امروز که در عرصه‌ی اجتماعی دیده می‌شود و اگرچه در شبکه‌ای نامتنهاهی از ارتباطات صاحب تریبونی کوچک است اما صدا و تصویرش تا دوردست‌ها می‌رود و در حافظه‌ی شبکه‌ها تا ابد می‌ماند، ضعیف‌تر و شکننده‌تر از آن است که از شکست در این صحنه‌ی دهشتناک نهراسد. خودشیفتگیِ او به همان اندازه که می‌تواند اسباب کامیابیِ موقت‌اش باشد، لغزندگی‌اش به سوی شکستی فاجعه‌بار را آسان‌تر و محتمل‌تر می‌کند. توازن میانِ ماندن و بیشتردیده‌شدن و سقوط‌نکردن هرچه دشوارتر، وفاداریِ دائمی به واقعیت ناممکن‌تر. در این تئاترِ اوهام متناقض و جدال‌های خشن و ناتمام، به تعبیرِ مارتا نوسبام ــ فیلسوف معاصر آمریکایی ــ شهروند مضطرب و ترسیده‌ی روزگار ما نسبت به واقعیت بی‌تفاوت است چون بیش از هرچیز در جستجوی حبابی‌ست هم‌چون زهدان که در آن احساس امنیت کند.

در زمانه‌ی هزارتوهای درهم‌تنیده، هر قدمی گسست از یک آرمان و پشتیبانی از ارزشی دیگر است و اگرچه دوست‌ داریم وانمود کنیم ارزش‌های ما در همه حال مقدس‌اند اما نیروی شر بیکار نمی‌نشیند، او هم اگر صلاح ببیند از ارزشی مقدس دفاع خواهد کرد. در وارونگیِ روزگارِ ما، شر ممکن است مقدس بنماید، ظلم چهره‌ی رنگ‌پریده به خود بگیرد و مقتول به جنایت متهم شود. در چنین حال و هوایی، هراس از سرشکستگی بدیهی‌ترین واکنشِ هر انسان آگاه است، اما به همان اندازه که بدیهی‌ست باید از آن دوری جست. انسانِ شکست‌خورده هنوز بخت برخاستن دارد، انسانِ وحشت‌زده اما، مسخ‌شده و مبهوت به مجسمه‌ای گچی می‌ماند که چون فروریخت هرگز سرپا نخواهد شد.

 

    علی صدر  
اسفندماه  ۱۴۰۱ 

 

 

(منتشر شده در مجله بارو – شماره‌ی نهم)

---

آشکارکردن صادقانه‌ی عقاید و باورهای خویش در تمام ادوار تاریخ بشر هزینه داشته، گاه کم و گاه زیاد و البته نه در شکل و شیوه‌ای مشابه. روزگاری متداول بود به اتهام داشتن یا نداشتنِ یک عقیده، سر از تن فرد جدا کنند و وجدان جامعه هم چندان به درد نیاید، در زمانه‌ی ما و در جوامع پیشرفته بیشتر محتمل است موقعیت شغلی یا اجتماعیِ او بر باد رود اما جان‌اش -مگر در مواردی نادر یا در مکان‌هایی مشخص- بعید است به خطر بیافتد. اولی تقریبا همیشه به دست قدرتِ مسلط و عریان انجام می‌شد و می‌شود، دومی در جهان امروز عموما نتیجه‌ی نیروی چیزی‌ست موسوم به "افکار عمومی". برخی می‌گویند با این‌که رسیدن از اولی به دومی پیشرفت به حساب می‌آید اما کماکان هزینه‌ی سخن‌گفتن، گزاف و کمرشکن است. چند دانشمند و محققِ سرشناس، ژورنالی علمی دست‌وپا کرده‌اند که پژوهش‌گران بتوانند در آن، با نام مستعار و بدون نگرانی از آینده‌ی علمی و حرفه‌ای خویش، نتایج تحقیقات‌شان را منتشر کنند. 

آدمیزاد، نتیجتا و رفته‌رفته، آموخته اگرچه در بسیاری امور صاحب عقیده ا‌ست عقل حکم می‌کند در تمام موارد نظرش را آشکار نکند مگر آن‌که برای هزینه‌های احتمالی آماده باشد. پس با خیل آدم‌هایی روبه‌روئیم که عقایدی دارند اما نظر نمی‌دهند. مثال گالیله دیگر به کلیشه بدل شده: در باب وضعیت زمین و خورشید عقایدی داشت اما نظردادن برایش گران تمام شد و ترجیح داد به همان وضعیتِ عقیده‌داشتنِ صرف بازگردد. کامو در ابتدای متن مفصل‌اش در باب خودکشی، اذعان کرد که کشف گالیله اگرچه واقعیتِ علمیِ مهمی قلمداد می‌شد اما ارزشِ جزغاله‌شدن نداشت. شاملو در جلسه‌ای نیمه‌خصوصی-عمومی در پاسخ به درخواستی مبنی بر خواندنِ یکی از شعرهای منتشرنشده‌اش صادقانه گفت: به نفع‌ام نیست.

جدا از این تفاوتِ عمده، ظرافت دیگری هم میان دو مفهومِ عقیده‌داشتن و نظردادن وجود دارد: در عرصه‌ی عمومی کسی را به صرف داشتن یک ایده یا نگرش "غالبا" به چهارمیخ نمی‌کشند اما به محض آن‌که ایده را به شکل یک نظر یا پیشنهاد مطرح کرد حملات آغاز و فرد ناچار می‌شود مسئولیت تمام کاستی‌های احتمالیِ آن ایده را بر عهده گرفته و حتی برای مشکلاتی که ممکن است در صورت عملی‌شدنِ آن ایده رخ دهد هم پاسخ‌هایی در آستین داشته باشد. در نتیجه و مجددا، فرد ممکن است در باب مسائلی معین عقایدی مشخص داشته باشد و حتی به زبان آورد اما تنها در قالب دیدگاه‌هایی شخصی و نه در بیانی که بوی نسخه‌دادن یا پیشنهاد کردن بدهد. با کمی احتیاط شاید بتوان گفت اولی وجهی تئوریک دارد، حال آن‌که دومی ماهیتی عملی می‌یابد.

تفاوتِ میانِ عقیده‌داشتن و نظردادن و گذار از یکی به دیگری گاه به موضوعی اخلاقی مبدل می‌شود. فرد ممکن است برای نظردادن یا ندادن زیر فشار قرار گیرد و عقایدش پیش از آن‌که به نظری عمومی و آشکار بدل شود به زیرِ ذره‌بینِ گمان‌زنی و قضاوت کشیده شود. خودداری از بیان نظرِ خویش -هم‌چون نظر دادن- اگرچه حق انگاشته می‌شود اما همانندِ بسیاری حقوق اولیه، در شرایطی خاص با ارزشِ اخلاقیِ دیگری تضاد یافته، به منزله‌ی سکوت تلقی شده و سرزنش می‌شود. در این معنا، سکوت‌کردن، هم‌چون نظردادن، به مثابه‌ی کنشی اجتماعی دیده شده و فرد برای حرف‌نزدن هم در شرف محکومیت قرار می‌گیرد.

عقیده می‌تواند خام، نسنجیده یا نادقیق باشد و برای سال‌ها در گوشه‌ی ذهن بماند بی‌آن‌که کاستی‌هایش به چشم آید. عمومی‌شدنِ آن، سبب می‌شود چیزی که پیشتر سرشار از نبوغ و تازگی و مایه‌ی مباهات دانسته می‌شد به حدِ یک سرافکندگی یا بدنامیِ بزرگ فروکاسته شود. عقیده را همیشه می‌توان در قالب نظر آشکار کرد اما نظری که عمومی شد دیگر نمی‌تواند به عنوانِ عقیده‌ای شخصی بایگانی شود. مسیر میان این دو مفهوم کمابیش یک‌سویه است. 

در نتیجه آن‌چه گاه کسانی را به مقاومت در برابر آشکارکردنِ عقایدِ خویش وا می‌دارد، حتی با به جان خریدنِ بار اتهامِ سکوت، اجتناب از مواجهه با سیل حملات و تهمت‌هاست. به ویژه اگر در نظر آوریم که در روانِ انسان‌ها چیزی نهفته است که آن‌ها را در عطش دائمی قضاوت، اتهام و سرزنش نگه می‌دارد. تبدیل جهان به صحنه‌ی دادگاه، نشاندن کسی یا کسانی بر صندلیِ متهم، تقلیل تمام زیستِ بشر به یک ارزش و محکومیت قاطع متهم به زیرپاگذاشتن همان یگانه ارزشِ مفروض، چنان شیرین است که می‌توان اتهاماتی چندلایه و غامض و گاه مبهم هم‌چون بی‌فرهنگی، خیانت و بی‌شرافتی را -هم‌چون داغی ابدی- به سهولت به دیگران نسبت داد؛ بسیار آسان‌تر از آن‌که بتوان برای آن مفاهیم، تعریف و چهارچوبی ساده و منسجم به دست داد. یک اتهام در یک زمینه کافی‌ست تا اعتبارِ کلامِ متهم در هر زمینه‌‌ای و برای همیشه سلب شود. 

از کارکرد‌های مستقیم این اتهام‌های بی‌شمار پیش‌فرضی‌ست که می‌انگارد گوینده خود از آن‌ها مبراست. در نتیجه کسانی نتیجه گرفتند تاکید بر گناهِ دیگران، کوتاه‌ترین راه برای اعلانِ معصومیت خویش خواهد بود. کامو همین واقعیت را در رمان سقوط به بیانی رسا و موجز نوشت که "هر یک از ما بر معصومیت خویش به هر قیمتی اصرار دارد، حتی اگر لازم باشد تمام بشریت و آسمان را متهم کند". با عمومیت یافتن و سهولتِ اعلانِ نظر و آن گرایشِ شهوت‌آلود و مقاومت‌ناپذیر به قضاوت، با چیزی مواجهیم که در این زمانه به سیطره‌ی فرهنگ اتهام و سرزنش (blame culture) مشهور است. 

فراموش نباید کرد که در این مخلوطِ شوم و بی‌رحم عنصری دیگر هم یافت می‌شود: ماندگاریِ اتهام. در افسانه‌های یونان، کاساندرا به عقوبتی عجیب محکوم شد: راست بگوید و به درستی پیش‌بینی کند اما کسی حرف‌هایش را باور نکند. قربانیِ اتهام‌زنی، در صحنه‌ی اجتماع و در بسیاری اوقات، وضعیتی مشابه کاساندرا می‌یابد. مهم نیست تا چه اندازه راست بگوید و چه حقایقی را یک به یک برشمرد، طلسمی نهفته مانع از باورپذیریِ او می‌شود. در نگاه جامعه اتهام‌ها هم‌چون کنده‌کاری بر چوب و سنگ‌اند: یا نقشِ اصلی برای ابد ماندگار خواهد بود یا خرابیِ ناشی از زدودن‌شان برای همیشه اثرش را برجا خواهد گذاشت.   

بدین تربیت، صحنه‌ی اجتماع به نبردی دائمی میانِ معصومیتِ مطلق و رسواییِ ابدی مبدل می‌شود. هر عقیده‌ای که آشکارا بر زبان آید به قدم‌زدن بر لبه‌ی افقِ رویداد (event horizon) می‌ماند. سقوط به سیاه‌چاله‌ی بدنامی یا پرتاب با سرعت نور و آن‌چه بیانِ عقیده را دشوارتر می‌کند و سقوط به سیاه‌چاله را محتمل‌تر، نیرویی‌ست که به "استبداد اکثریت" شناخته می‌شود. متهم‌کردن و متهم‌شدن بخشی جدایی‌ناپذیر از زیستِ اجتماعی انسان امروز است. آگاه‌شدن یعنی عقیده‌داشتن و عقیده‌داشتن به نظردادن می‌انجامد، حتی با سکوت. و هیچ نظری نیست که به شَرّی منسوب و به رذالتی متهم نشود. برتراند راسل زمانی در سخن‌رانی مشهور و تاثیرگذاری گفته بود "حمایت از اقلیت و مقاومت در برابر استبدادِ اکثریت حیاتی‌ست و به نفع همگان چون هریک از ما روزگاری و در زمینه یا موضوعی در اقلیت خواهیم بود"  

قرن‌ها پس از کلیشه‌شدنِ پند‌های رنگارنگ در پرهیز از قضاوت و اتهام، تکیه بر صندلی قاضی در دادگاهی به وسعت جهان و قرار‌دادن دیگری در جایگاه متهم، هنوز از جذبه‌ای رازگونه برخوردار است و از پرطرفدارترین مشغولیات آدمیان به حساب می‌آید. محکومیت کاساندرا محتمل‌ترین سرنوشت دورانِ ماست.

 

 

علی صدر   
دی‌ماه ۱۴۰۱

_{Pic: Cassandra and Ajax – Depicted on a terracotta amphora, circa 450 BC}