گسستِ اخلاقی – وقتی شر موجه می‌شود

کلاسیک‌های روان‌شناسی ۴ – درباره‌ی آلبرت بَندورا

از اعماقِ یونان باستان تا همین امروز صبح، از رهبران سیاسی و مذهبی تا فیلسوف و روان‌شناس و منتقد و نویسنده و مترجم و روزنامه‌نگار، همه معلم اخلاقند. با اعتمادبنفس، بدونِ کوچک‌ترین تردید. تعدادی کار درست داریم و تعدادی کار نادرست، برخی آدم‌های خوب داریم که کارهای دسته‌ی اول را انجام می‌دهند و مقداری آدم‌های بی‌وجدان که کارهای دسته‌ی دوم را. در روایتِ مذهبی آدم‌های دسته‌ی اول هم در این جهان محترم و محبوب‌اند و هم در جهان بعدی -بنابر وعده‌ها- به‌طور ابدی سعادت‌مند. در نسخه‌ی سکولار، فواید و جوائز به همین جهان ختم می‌شود؛ و البته گهگداری میراثِ نیک و خوشنامی که نصیبِ بازماندگان خواهد شد. این به‌نظر خلاصه‌ی ساده‌ی ماجراست اما یک مشکلِ ظریف وجود دارد: با وجود چندهزارسال توصیه و نصیحت و استدلال و وعده‌های رنگارنگ، چه مرضی‌ست که آدمیزاد به کارهای نادرست تمایل دارد و دنیا پر از فاجعه و تباهی‌ست؟ وجودِ بی‌شمار معلم اخلاق که دوباره همان حرف‌ها را تکرار می‌کنند قاعدتا به معنای نادیده‌گرفته‌شدنِ حرفِ قبلی‌ها نیست؟

فلاسفه رویهم‌رفته تلاش کرده‌اند با یک نظریه‌ی جدید اشکالات و نارسایی‌های تئوری‌های پیشین را برطرف و فرمولی تازه بدهند که در صورت به‌کاربستن همه در دسته‌ی اول جا می‌گیرند. تکنیکِ مذاهب و مکاتب هم کمابیش یکسان است. هر نظریه‌پرداز و واعظ در ظاهر با پیشینیان مخالف است اما زیرِ لایه‌ی ادعاها و زبانی نو، عموما همان مفاهیمِ پیشین را در پوشش و لباسی تازه و براق تحویل می‌دهد.

به نظر می‌آید تلاش دائمی و خستگی‌ناپذیر معلمان اخلاق بر این فرض قطعی استوار است که استدلال اگر به قدر کافی درست و دقیق باشد، همه از فردا درستکار خواهند شد؛ مشکل نبودِ آن فرمولِ طلایی و نهایی‌ست.

در دهه‌ی هشتاد و در دانشگاه استنفورد یک روان‌شناس کانادایی نظریه‌ای داد که بر مجموعه‌ای از اصطلاحاتِ تخصصیِ روان‌شناختی و علوم‌شناختیِ مدِ روزگار استوار بود اما به زبان ساده می‌گفت: خانم‌ها و آقایان، با عرضِ شرمندگی وجودِ چیزی به نام وجدان به عنوان مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته و یک‌پارچه از اصول اخلاقی که بر رفتار فرد حکم بِراند خوش‌خیالی‌ست، به‌عکس، ذهنِ هر آدمی متشکل از خرده قوانینی‌ست پرشمار و تکه‌تکه، که در لحظه و بنابر شرایط، برخی‌شان اجرا می‌شوند و برخی موقتا تعطیل. در نتیجه، آدمیزاد قادر خواهد بود دست به هر کاری بزند بدونِ آن‌که از نظرِ اخلاقی خود را قابل‌سرزنش بداند؛ نقضِ یک قاعده با رعایت یکی دیگر همزمان است، این به آن در.

مشکل از دیدِ آقای روان‌شناس، نه کمبود تئوری در فلسفه اخلاق است و نه کمبودِ واعظ و معلمِ تمام‌وقت و نه خرفتیِ بشر در درکِ منطق و استدلال. زیستِ اجتماعی در تمدن‌های امروزی و تنوع در معیارها و فرهنگ‌ها و اولویت‌ها، انسان را ناچار به انتخاب‌هایی می‌کند که نیازمندِ زیگزاگ رفتن از میانِ اصول و قواعد و قوانین است، راحت‌ترین کار هم در این دنیا به‌هم‌بافتنِ جملاتی‌ست که این حرکتِ زیگزاگی را موجه جلوه دهد. تاکید داشت این کارهای دیگری‌ست که مایه‌ی رنج و عذاب ما می‌شود نه افکار و توجیهات و دلایل‌شان، پس بهتر است راه‌حلی بیابیم که برخی کارها را نشود کرد؛ دلیل و توجیه بماند برای بحث‌های نظری و سرگرمی‌های فکری.

نیم‌قرن پس از معرفیِ آن ایده، هزارها کتاب دیگر هم در بابِ فلسفه‌ی اخلاق منتشر شده تا نسخه‌ای تازه پیشنهاد دهند، پیروانِ مذاهب هم کماکان فقط خودشان را برحق‌ می‌دانند. میلیون‌ها آدم هر روز میلیون‌ها آدم دیگر را -بنابر یک قاعده‌ی دلبخواهی- به بی‌وجدانی متهم می‌کنند و خودشان فردا در چشم چند میلیونِ دیگر -بنابر قاعده‌ای دیگر- از اعتبار می‌افتند. بازی کماکان ادامه دارد. از طرفی، هوموساپینس که نتوانسته گونه‌ی خودش را پس از هزارها سال مقید به رعایت تعدادی قاعده‌ی “اخلاقی” کند شدیدا در تلاش است غولِ موسوم به هوش مصنوعی که خودش از چراغ درآورده حتما اخلاق‌مدار باشد. حدسش دشوار نیست به کجا ختم خواهد شد.

جستارِ پیشِ رو معرفیِ روان‌شناسِ خوش‌مشرب و خوش‌روست و مرورِ ایده‌هایی که در زمان خود نوآورانه و بدیع بود و امروز نظریه‌ای کلاسیک به شمار می‌آید. پذیرفتنِ حرف‌های آلبرت بَندورا به معنای اذعان به ضعفی ساختاری در ذهن و روانِ انسان و البته نارسایی قوانینِ اخلاقی بود که با غرور و تکبرِ ذاتیِ آدمی در تضاد است. عجالتا قرار شد مغرور بمانیم و کماکان قوانین‌مان را جهان‌شمول و ابدی فرض کنیم.

ادامه را در صفحه‌ام در سابستک بخوانید

Comments

نظر شما در مورد این نوشته چیست؟